Facebook

Hoe verhalen ons helpen om onszelf beter te leren kennen

door | sep 20, 2020

Droge feiten en saaie lijstjes vergeten we snel, maar verhalen onthouden we. Verhalen werken namelijk verbindend. Wil je een publiek tot nadenken aanzetten of in beweging brengen, dan is het zaak om je verleden, heden en toekomst te kaderen in een verhaal. Die kennis kan je niet alleen toepassen op jezelf en je carrière, maar ook op je organisatie of bedrijf.

In dit Learnable.-inzicht gaan we dieper in op het belang van personages en hun achterliggende drijfveren. Als we de kracht van complexe en gelaagde personages in verhalen beter begrijpen, kunnen we namelijk ook heel wat leren over onszelf en zo betere beslissingen nemen.

Ieder z’n eigen realiteit

De objectieve realiteit zoals die zich écht afspeelt, kunnen we als mens onmogelijk voor de volle honderd procent waarnemen. De individuele, subjectieve realiteit die ieder van ons ervaart, is niet meer dan een verhaal dat ons brein ons vertelt. Op microniveau valt dat fenomeen eenvoudig te herkennen: in het donker heb je bijvoorbeeld vast wel eens een struik voor een menselijk figuur aangezien. Ook in de filosofie is al een heel eind gediscussieerd over onze waarneming van de realiteit – denk maar aan Plato en zijn allegorie van de grot.

Handig genoeg werpen onze hersenen altijd onszelf op als de held van het verhaal binnen onze gepercipieerde realiteit. Daarvoor passen we onbewust onze keuzes uit het verleden aan tot ze in ons eigen levensverhaal passen. Iemand die computermateriaal vanop kantoor achteroverdrukt, zal dat vaak rationeel verklaren. “De baas laat me te vaak overwerken, dus dit is niet écht stelen.” – of een ander excuus van die strekking. Zelfs veroordeelde criminelen beoordelen zichzelf als bovengemiddeld op kernwaarden als moraliteit of vriendelijkheid – ook al hebben ze op dat gebied vaak overduidelijk zware misstappen begaan.

 

We zien altijd en overal verbanden

Naast onze neiging tot zelfheroisme probeert ons brein ook een lineaire plot in ons leven te creëren. Dat doet het door herinneringen te ordenen in logische oorzaak- en gevolgreeksen. Ons vermogen om overal verbanden te ontdekken werd al aan het begin van de twintigste eeuw experimenteel aangetoond door twee Sovjetfilmmakers. De cineasten schotelden hun publiek een reeks scènes voor waarbij ze het neutrale, uitdrukkingsloze gezicht van een acteur liet zien als reactie op uiteenlopende beelden, zoals een shot van een kom soep of van een vrouw die in een kist ligt. Het publiek verwonderde zich collectief over het talent van de acteur, met z’n onpeilbare, bedachtzame blik op de kom soep of de droevige gezichtsuitdrukking bij het aanschouwen van de vrouw in de kist.

We mogen zelf dan wel de protagonist zijn in het verhaal van ons eigen leven, maar we betrekken ook graag andere personages in onze vertelling. Familie, vrienden en collega’s: onze hersenen geven hen allemaal een narratief plekje dat past in het overkoepelende geheel. Zo behoudt ons brein het overzicht en lijken we meer controle te hebben op onze omgeving.

 

Eigen wereldbeeld staat boven alles

Omdat onze hersenen ons altijd wijsmaken dat we zelf de held zijn binnen ons eigen verhaal, negeren we vaak de fouten die we zelf maken. Als we echter via een verhaal kunnen binnentreden in de geest van een ander personage waar iets mee aan de hand is, dan ontstaat er in ons hoofd een safe space of veilige ruimte om te reflecteren en indirect onze eigen tekortkomingen te onderzoeken via dat andere personage.

Veel van onze eigen tekortkomingen (en die van fictieve figuren) zijn terug te voeren op overtuigingen die we tijdens onze jeugd hebben gevormd en die op hun beurt bepalend zijn geweest voor onze individuele visies op de wereld. Culturele invloeden spelen daarbij een grote rol. Het spreekt vanzelf dat iemand die opgroeit in een diepgelovig gezin in de Amerikaanse Midwest met andere waarden wordt grootgebracht dan een kind van een vrijgevochten alleenstaande moeder in Parijs.

Zodra onze overtuigingen zich definitief hebben gevormd, besteden we zowat ons volledige volwassen leven aan het verdedigen ervan. De confrontatie met wereldbeelden die niet stroken met het onze is zo ontwrichtend dat we er zelfs aantoonbaar fysiek ongemakkelijk van worden. 

Net als personages in boeken en films klampen ook wij ons vast aan onze inherent gebrekkige geloofssystemen. Het grote verschil is dat ons brein de neiging heeft om ons blind te maken voor onze eigen tekortkomingen, terwijl het dat voor anderen niet doet. Dat maakt het makkelijker om ‘verkeerde’ overtuigingen gewaar te worden bij iemand anders.

 

Karakter bepaalt onze acties

Eén van de manieren waarop karakterfouten zich manifesteren, is hoe ze personages helpen of net verhinderen om hun doelen te bereiken. Zo ontmoeten we in de roman The Remains of the Day de conservatieve Engelse butler Stevens, die plots een nieuwe werkgever krijgt. Stevens’ toewijding en emotionele terughoudendheid zorgen ervoor dat hij niet alleen een relatie laat voorbijschieten met de vrouw van wie hij houdt, maar ook dat hij botst met zijn nieuwe baas. Daardoor kan hij zijn interne doelen niet bereiken.

Net zoals onze eigen tekortkomingen ons ervan kunnen weerhouden om onze doelen te bereiken, zullen de imperfecties van een goed opgebouwd fictief personage interessante psychologische struikelblokken vormen. Het is bij het bepalen van de tekortkomingen van een personage dat de auteur het recept vindt voor een betoverend verhaal.

Controletheorie en persoonlijkheid

Als we het hebben over een beschadigd personage, bedoelen we meestal de controletheorie van het figuur. Dat is de manier waarop het personage gelooft dat hij of zij moet handelen om de eigen leefomgeving en het eigen wereldbeeld stabiel te houden. De controletheorie van een personage wordt getest wanneer het wordt geconfronteerd met een onverwachte verandering in de omgeving.

Daarnaast is ook persoonlijkheid een ander belangrijk element van een goed uitgewerkt personage. Volgens de big five-theorie omvat persoonlijkheid vijf hoofdcategorieën: consciëntieusheid (zorgvuldigheid), neuroticisme, openheid, vriendelijkheid en extraversie. De combinatie van die eigenschappen bepaalt mee wat voor keuzes fictieve personages (en ook wij in de echte wereld) maken en hoe ze reageren op bepaalde situaties.

Persoonlijkheid op de werkvloer

Onze persoonlijkheid heeft rechtstreeks invloed op onze manier van werken. Iemand die zowel nauwgezet als licht neurotisch aangelegd is, legt bijvoorbeeld uit zichzelf erg veel ijver aan de dag, maar kan bij een onverwachte nieuwe taak al snel worden overspoeld door angst. Iemand die hoog scoort op waarden als openheid en vriendelijkheid, zou het waarschijnlijk goed doen in een baan die aanpassingsvermogen en empathie vereist – bijvoorbeeld in HR. Het herkennen van onze eigen persoonlijkheid kan ons helpen om vooruit te geraken in ons professionele leven.

Wie zijn we, wat drijft ons?

Een oude man ligt op zijn sterfbed, een sneeuwbol in de hand. Vlak voor hij zijn laatste adem uitblaast, zegt hij nog één woord: “rozenknop.” Daarna valt de sneeuwbol op de grond.
Dat is in een notendop de openingsscène van Stanley Kubricks meesterwerk Citizen Kane. Als kijker word je meteen in de film meegezogen en vraag je je onmiddellijk af: wie is deze man in vredesnaam? Bij een goed verhaal vragen we ons altijd af wat er werkelijk achter een personage schuilgaat. Dat is de achterliggende motivatie die ons aan het lezen of kijken houdt.

Ware aard komt bovendrijven

Goede verhalen plaatsen personages in specifieke situaties om stap voor stap hun karakter te onthullen. Die situaties helpen ons om het karakter van personages te te ontdekken. De hamvraag daarbij is als volgt: is een personage onzelfzuchtig of net egoïstisch? Onderzoek toont aan dat roddels over precies die uiterst specifieke karaktertrek ongeveer twee derde van al onze gesprekken in beslag nemen. Het grootste deel van die tijd wordt besteed aan het bespreken van hoe anderen zelfzuchtig de morele regels van onze in-group hebben overtreden.

Een andere manier om de ware kleuren van personages te laten zien, is door onverwachte veranderingen te introduceren die kernovertuigingen of fundamentele waarden van personages op de proef stellen. In de ninetiesklassieker The Truman Show gelooft het gelijknamige hoofdpersonage bijvoorbeeld dat hij een compleet normaal leven leidt, terwijl hij in werkelijkheid het voorwerp uitmaakt van een reality-tv-show die helemaal rond hem draait. Gaandeweg begint het Truman te dagen dat de dingen niet zijn wat ze lijken.

Het samenspel tussen de oppervlakte-plot in de film en de diepere innerlijke plot van de psyche van het personage is hoe we een geleidelijke karakterverandering beginnen waar te nemen. Terwijl de façade van Trumans geloofssysteem wordt verbroken, begint hij zich onvoorspelbaar te gedragen. Hij bedreigt zijn zogenaamde vrienden en liegt ook tegen hen, omdat zijn gevoel van wie hij werkelijk is, verandert. Daardoor weten we niet meer wie Truman is en waar hij voor staat – net als het personage zelf.

Introspectie leidt tot zelfkennis

Wanneer we onze eigen geloofssystemen in vraag durven stellen, kunnen we onszelf beter analyseren. Externe verhalen en fictieve personages helpen ons om nieuwe dingen over onszelf te ontdekken, die we vervolgens kunnen toepassen in ons privéleven en in onze professionele carrière. En zo komen we weer een stapje dichter bij onszelf in onze zoektocht naar zelfontplooiing.

Learnable.

Wij maken de moderne marketing communicatie en startup concepten Learnable. voor ondernemers die relevant en competitief willen blijven.

Door Kutlu Taskin Tuna

Ik kon niet te ver komen van waar ik begon. Met behulp van een paar vreemde talen die ik min of meer ken, dwaal ik al dertig jaar door de tuinen van de nieuwsgierigheid. Het is mijn primaire doel om met mijn tijdgenoten te delen wat mij verwonderen en op deze manier hen ook te laten meegenieten van de voldoening die ik ervan krijg. Twee woorden beschrijven mijn leven: leren en ondernemen.

Recent gepubliceerde Learnable. Inzichten